Osmanlı Devletinde Islahat Hareketleri - Osmanlı Devletinde Demo

BİL DERSHANELERİ    

 

K P S S

 

 

TARİH-II

 

 

DERS NOTLARI

 

 

 

OSMANLI DEVLETİNDE ISLAHAT HAREKETLERİ ( GERİLEME VE DAĞILMA DÖNEMİ )

OSMANLI DEVLETİNDE DEMOKRATİKLEŞME HAREKETLERİ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

İlker AKBAŞ

 

 

 

 

 

 

 

Silifke 2005

 

 

 

XVIII. YÜZYIL ( GERİLEME DÖNEMİ ) ISLAHAT HAREKETLERİ

 

 

XVIII. YÜZYIL ISLAHATLARININ GENEL ÖZELLİKLERİ

·        Batının askeri ve teknik üstünlüğü kabul edilerek, ilk batılılaşma hareketi bu dönemde başlamıştır.

Batı tarzında oluşturulan ilk askeri teşkilat  “Nizam-ı Cedit” ordusudur.

Avrupa’dan alınan ilk teknik araç “matbaa”dır

 

·        İlk kez batı kültürü yakından tanınmaya çalışılmıştır ve yenilik çalışmalarında batılı uzmanlardan yararlanılmaya başlanmıştır.

·        Islahat hareketleri padişah ve devlet adamları tarafından yapılmıştır. Halkın ıslahatlar konusunda isteği ve desteği olmamıştır.

·        Toprak kayıplarının devam etmesi nedeniyle ıslahatlar genelde askeri alanda yapılmıştır.

·        Islahatlar, ulema ve yeniçeriler tarafından gösterilen tepki nedeniyle devamlı olmamıştır.

·        Bir önceki yüzyıla göre daha köklü ıslahatlar yapılmasına rağmen; uzman bir kadroya dayanmadığı, kişilere bağlı olduğu ve ayaklanmalarla kesintiye uğradığı için başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

·        Teknik ve kültürel okullar önem kazanırken, medrese eğitiminde önemli bir gerileme yaşanmıştır.

·        Mimaride Avrupa tarzı etkisini arttırmış ve Klasik Osmanlı mimari dönemi sona ermiştir.

 

Not: Bu dönemdeki batılılaşma hareketleri yüzeysel kamış, daha çok batının yaşam biçimi taklit edilmeye başlanmıştır.

 

 

 

 

 

 

LALE DEVRİ ISLAHATLARI  1718 – 1730

“Gülelim, oynayalım, kam alalım dünyadan.”    ( Nedim )

 

1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayan 1730 Patrona Halil İsyanına kadar devam eden döneme “Lale Devri” adı verilmiştir. Padişah III. Ahmet ve Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öncülüğünde ilk batılılaşma hareketi başlatılarak çeşitli alanlarda ıslahatlar yapılmıştır.

 

Bu dönemde yapılan ıslahat çalışmaları şunlardır.

·        İlk kez Avrupa’nın önemli merkezlerinde geçici elçilikler açılmıştır. ( Paris, Viyana, Moskova ve Varşova )

Avrupaya gönderilen ilk elçi “Yirmisekiz Mehmet Çelebi”dir. Avrupa da gördüğü yerleri “Sefaretname” adlı eserinde anlatmıştır.

·        İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi tarafından ilk Türk matbaası kurulmuştur. Bu matbaada basılan ilk eserler ise şunlardır; Vankulu Lügati, Cihannüma ve Naima Tarihi.

·        Yeniçerilerden oluşan ilk itfaiye örgütü olan Tulumbacı Ocağı kurulmuştur.

·        Yalova ve İstanbul da kağıt imalathanesi, İstanbul ve Kütahya da ise çini imalathanesi kurulmuştur.

·        Doğu klasiklerinden ilk kez bazı eserler Türkçeye tercüme edilmiştir.

·        İlk kez İstanbul da çiçek aşısı uygulanmıştır.

·        İstanbul da “Enderun” ve Yeni Camii” kütüphaneleri açılmıştır.

·        Sivil mimari gelişmiş ve Avrupadan etkilenilerek mimaride barok ve rokoko tarzı uygulanmaya başlanmıştır.

Günümüze kadar gelen bu döneme ait en önemli eser “III. Ahmet Çeşmesi”dir.

Bu dönem ulema ve yeniçeriler tarafından da desteklenen “Patrona Halil İsyanı” ile birlikte sona ermiştir. 

 

 

 

 

I. MAHMUT DÖNEMİ ISLAHATLARI

·        Osmanlı Devletinde askeri alanda Avrupa örnek alınarak yapılan ıslahatlar bu dönemde başlamıştır ve ilk kez askeri alanda ıslahatlar yapılmıştır.

·        Yeniliklerde ilk kez batılı uzmanlardan faydalanma yoluna gidilmiştir.

·        İslamiyeti kabul ederek Humbaracı Ahmet Paşa adını alan Kont de Boneval ordunun ıslahı için raporlar hazırlamıştır. Ayrıca humbaracı ve topçu ocakları üzerinde ıslahatlar yapılmıştır.

·        Batı tarzında ilk teknik okul olan “Hendesehane”  ( Kara Mühendishanesi ) açılarak ordunun subay ihtiyacı karşılanmaya çalışılmıştır.

·        İlk defa ülke genelinde halk kütüphaneleri kurulmaya başlanmıştır. Bunların en önemlisi “Ayasofya Kütüphanesi” dir.

 

Not: Yapılan askeri yenilikler sonucunda 1736-1739 savaşlarında önemli başarılar kazanılmış ancak devamlılığı sağlanamamıştır.

Bu dönemde, Kanuni tarafından Fransa’ya verilen kapitülasyonlar sürekli hale getirilmiştir.

 

 

 

III. MUSTAFA DÖNEMİ ISLAHATLARI

·        III.Mustafa döneminde Koca Ragıp Paşa ve Baron de Tot öncülüğünde ıslahatlar yapılmıştır.

·        Topçu Ocağı ve Tophanede ıslahatlar yapılmıştır.

·        “Mühendishane-i Bahri Hümayun” olarak bilinen ilk deniz harp okulu açılmıştır.

·        “Esame sistemi” uygulanarak ilk kez iç borçlanmaya gidilmiştir. ( Esham Tahvilleri )

 

 

 

I. ABDÜLHAMİT DÖNEMİ ISLAHATLARI

·        Yeniçeri sayımı yapılarak, ulufe alım-satımı yasaklanmıştır.

·        İstihkam ocağı oluşturulmuştur.

·        Küçük Kaynarca Antlaşması ile birlikte Rusya ya ilk kez kapitülasyon verilmiştir.

 

III. SELİM DÖNEMİ ISLAHATLARI ( Nizam-ı Cedit Dönemi )

·        Şehzadeliği döneminde Avrupadaki gelişmeleri yakından takip edebilmek amacıyla İshak Bey”i Fransa’ya göndermiştir.

·        Batılı anlamda eğitim gören “Nizam-ı Cedit” ordusu kurulmuştur. Bu ordunun eğitimi için Avrupadan subaylar getirilmiştir. Nizam-ı Cedit ordusuna mensup askerler Levent ve Selimiye Kışlalarında eğitim görmüşlerdir.

 

Not: III. Selim dönemi ıslahatlarına genel olarak “Nizam-ı Cedit” adı verilmiştir.

 

·        Nizam-ı Cedit Ordusunun ve yeniliklerin mali finansmanını sağlamak amacıyla “İrad-ı Cedit Hazinesi” kurulmuştur.

·        Yapılan  ıslahatların  ve  yeniliklerin daha düzenli bir şekilde yürütülebilmesi için “Meşveret ( danışma ) Meclisi” kurulmuştur.

·        I. Mahmut döneminde açılan “Hendesehane” geliştirilerek, “Mühendishane-i Berri Hümayun” kurulmuştur.

·        Avrupanın önemli başkentlerinde sürekli elçilikler açılarak, batıdaki gelişmeler yakından takip edilmeye çalışılmıştır. ( Paris, Londra, Berlin ve Viyana )

·        Bahriye mektebi ve tersaneler ıslah edilerek yeni bir donanma oluşturulmuştur.

·        İlk devlet matbaası olan “Matbaa-i Amire”  ( Darü’l-Tıbbatü’l-Amire ) kurulmuştur.

·        Askeri okullarda yabancı dil ( Fransızca ) eğitimi zorunlu hale getirilmiştir.

·        Kapitülasyonların ekonomiye olan olumsuz etkisini önlemek amacıyla halka yerli malı kullanımı teşvik edilmiştir.

·        Ekonomiyi düzeltmek amacıyla paranın değeri düşürülmüş ve zengin tüccarların malları müsadere edilmiştir. Ayrıca yeni vergiler konulmuştur.

·        Yeniçerilere haftanın belli günlerinde eğitim yapma zorunluluğu getirilmiştir.

·        Fransanın Mısırı işgal etmesi ile birlikte bu dönemden itibaren Osmanlı Devleti, dış politikada “Denge Siyaseti” uygulamaya başlamıştır.

 

Not: III. Selim tarafından bu dönemde gerçekleştirilen yenilik ve ıslahatlar, II. Mahmut ve Tanzimat dönemi yeniliklerine ışık tutmuştur.

 

III. Selim tarafından gerçekleştirilen yenilik çalışmaları yeniçerilerin, ulema sınıfının ve halkın tepkisini çekmiş ve Islahat çalışmaları “Kabakçı Mustafa İsyanı” ile birlikte sona ermiştir. Bu isyanın meydana gelmesinde ve III. Selim’in tahttan indirilmesinde; ulema ve yeniçerilerin çıkarlarının zedelenmesi, tüccarların mallarına el konulması ve ayanların elinde bulunan tımarların miri arazi haline getirilmesi etkili olmuştur.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

XIX.YÜZYIL ( DAĞILMA DÖNEMİ ) ISLAHAT HAREKETLERİ

 

 

XIX. YÜZYIL ISLAHATLARININ GENEL ÖZELLİKLERİ

·        Merkezi otoriteyi sağlamaya ve güçlendirmeye yönelik ıslahatlara önem verilmiştir.

·        Askeri alanda köklü ıslahatlar yapılmaya başlanmıştır. ( örn: Yeniçeri Ocağının kaldırılması )

·        Yapılan ıslahatlar genellikle Fransız ihtilali ile birlikte ortaya milliyetçilik hareketlerine ve Rus politikalarına karşı yapılmış ve devletin dağılması önlenmek istenmiştir.

·        Daha çok hukuk ve yönetim alanında yeniliklere ağırlık verilmiştir.

·        Batı tarzında eğitim alan aydınlarında etkisi ile egemenlik anlayışında değişiklikler yapılmıştır.

·        1876 da Meşrutiyet ilan edilerek Osmanlı Devletinin ilk anayasası olan “Kanun-i Esasi” ilan edilmiş ve mebusan meclisinin de açılması ile halka yönetimde temsil hakkı sağlanmıştır.

·        Bütün bu çalışmalara rağmen devlet çöküşten kurtarılamamıştır. Bunda milliyetçilik akımının etkisiyle ortaya çıkan azınlık isyanları, Rus baskısı ve Avrupalı devletlerin Osmanlı Devleti üzerindeki çıkar çatışmaları etkili olmuştur.

 

 

II. MAHMUT DÖNEMİ ISLAHATLARI 1808  1839

II. Mahmut döneminin ilk önemli olayı ayanlarla, padişah arasında imzalanan “Sened-i İttifak”tır. (1808) böylece padişah kendi yetkilerini kendi iradesi ile ayanlara karşı kısıtlamıştır.

 

1.      Askerlik Alanında Yapılan Yenilikler

·        III. Selim’in öldürülmesi ile kapatılan “Nizam-ı Cedit” ordusunun yerine “Sekban-ı Cedit” ordusu kurulmuştur.

·        Kandıralı isyanı sonrasında kaldırılmak zorunda kalınan “Sekban-ı Cedit” ordusunun yerine “Eşkinci Ocağı” kurulmuştur.

·        Osmanlı Devletinin son dönemlerinde yenilikler ve ıslahatlar üzerinde olumsuz etkileri bulunan “Yeniçeri Ocağı” kaldırılmıştır. Bu olaya “Vakay-ı Hayriyye” adı verilmiştir. (1826)

·        Yeniçeri ocağının yerine “Asakir-i Mansure-i Muhammediyye” ordusu kurulmuştur. Eyaletlerin güvenliğini sağlamak amacıyla bu bölgelerde ise “Redif” birlikleri oluşturulmuştur. Ayrıca “mehterhane” kaldırılarak “Mızıka-i Hümayun” kurulmuştur.

·        Askerlik işlerinin düzenlenmesini sağlamak amacıyla “Dar-ı Şuray-ı Askeri” kurulmuştur.

·        Askeri amaçlı ilk nüfus sayımı yapılmıştır. (1831)

·        Harbiye ve Tıbbiye okulları açılarak ordunun subay ve tabip ihtiyacı karşılanmaya çalışılmıştır.

 

2.      Hukuk ve Yönetim  Alanında Yapılan Yenilikler

·        Divan-ı   Hümayun  kaldırılarak  yerine Heyet-i Vükela ( Bakanlar Kurulu ) oluşturulmuştur. ( 17 Haziran 1835 )

·        Bab-ı Ali ( Sadrazam konağı ) yönetim merkezi haline getirilmiştir ve ayrıca devlet görevlilerinin ve memurların  denetlenmesi amacıyla “Dar-ı Şuray-ı Bab-ı Ali” ( Devlet Şurası ) kurulmuştur.

·        “Meclis-i Valay-ı Ahkam-ı Adliye” kurularak Avrupa tarzında kanunlar hazırlanmaya başlanmıştır.

Not: Kurulan bu komisyonlar, yasama yetkisine sahip değildirler ancak danışma meclisi özelliği taşımaktadırlar bu durum modern devlet anlayışına geçiş sürecini başlatmıştır.

·        Ayanlıklar kaldırılarak onların yerine köy ve mahallelerde muhtarlık kurumu oluşturulmuştur.

·        Eyaletlerin başına “Müşir” (Vali) atanmış ve sancak düzeyinde “Feriklikler” kurulmuştur.

·        İlk kez posta teşkilatı ve karantina teşkilatı kurulmuştur.

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !